Kedi Sandığımız Köpek:

Every Sunday, in my Sunday Reading series, I introduce an article that has caught my attention. This week’s article is not only about domestic cats in the Roman world. It is also a very entertaining and instructive example of how an archaeological identification can—and sometimes should—be questioned.

You probably would not be surprised to hear that cats appear on Roman funerary monuments for children. In fact, a famous tombstone found in Bordeaux and probably dating to the second century AD was accepted for almost two centuries as one of the best examples. It shows a young child holding a small animal, with a large cockerel standing at the child’s feet. Because of its pointed ears, large eyes, small body, and long tail, scholars identified the animal as a cat for many years.

Catherine Johns, in her article The Tombstone of Laetus' Daughter: Cats in Gallo-Roman Sculpture, re-examines this long-standing interpretation and reaches a surprising conclusion:

The animal is not a cat. It is a dog.

And the evidence is much simpler than a complicated iconographic interpretation: the animal’s anatomy.

The animal is held with its belly facing the viewer, and it is clearly male. Johns points out that the sculptor represented its sexual anatomy quite clearly. The testicles are between the hind legs, while the penis extends forward beneath the body. This is the anatomy of a male dog, not a male cat. In male cats, the testicles are located close to the anus, just below the tail, and the penis would not normally be visible in this position. In other words, an image that had been used for years as evidence for a Roman domestic cat actually shows clear canine anatomy.

This is perhaps the most entertaining part of the article. Johns is surprised that so many scholars studied the monument without noticing this detail. She describes it as a good example of how incorrect information, when repeated often enough, can eventually become accepted as “fact.” Even more ironically, some of the scholars who identified the animal as a cat were themselves cat lovers. As Johns jokingly suggests, perhaps nobody wanted to look too closely at the animal’s “private parts.”

There is another mistaken identification on the Bordeaux tombstone. The monument has sometimes been described as the tombstone of “a boy named Laetus.” Johns re-examines both the inscription and the child’s clothing and jewellery and argues that the figure is most probably Laetus’ young daughter. She wears two bracelets, and her earlobes were drilled to hold metal earrings. Laetus, therefore, was probably not the child’s name but her father’s. The quality of the monument and the inscription also suggest that her father was a man of some wealth, although probably not a Roman citizen.

The wider discussion in the article shows how difficult it is to trace domestic cats in the Roman world. Finding cat bones is not enough, because distinguishing domestic cats from European wildcats, especially young animals, can be difficult. Even the presence of cat bones or paw prints at a Roman settlement does not prove that the animal was a pet. For this reason, many claims about domestic cats in the Roman period depend on evidence that is far less certain than it first appears.

Another interesting clue comes from language. Earlier Latin used felis/feles for small feline animals, while catus/cattus became more common in the Late Roman period. Modern words such as Italian gatto, French chat, English cat, German Katze, and Welsh cath are related to this word. Johns suggests that the spread of the word may have been connected with the spread of the domestic cat itself across the Roman Empire. It is not presented as definite proof, but it is a fascinating reminder that we can sometimes follow the history of animals not only through bones and images, but also through the history of words.

For me, however, the real value of the article is not simply about cats. It is about archaeological method. The fact that an object has been identified in the same way dozens of times in the literature does not automatically make that identification correct. Sometimes we do not need a new excavation, a new laboratory method, or sophisticated technology. Sometimes we simply need to look at the object again, carefully and without taking earlier interpretations for granted.

*

While reading this article, I thought of my dear professor, Prof. Dr. Fahri Işık. When we were first- and second-year students, he would project slides of sculptures he had been studying for years and ask us what we thought. Years later, when we asked him why he did this, he said something along these lines:

“If there is a mistake in something I have been looking at for years, after a while I may no longer be able to see it. A scholar must question himself—and allow himself to be questioned as well.”

It is impossible to reach the truth without doubt...

Have a good Sunday.

Her pazar, Sunday Reading serisinde ilgimi çeken makaleleri sizlere tanıtıyorum. Bu hafta ise Roma dünyasında evcil kedilerin varlığından çok daha fazlasını anlatan, arkeolojik bir tanımlamanın nasıl sorgulanması gerektiğine dair son derece eğlenceli ve bir o kadar da öğretici bir çalışma var.

Roma dünyasında çocukların mezar stellerinde kedi tasvirleri bulunduğunu söylesem muhtemelen çok şaşırmazsınız. Hatta Bordeaux'da bulunan ve yaklaşık MS 2. yüzyıla tarihlenen ünlü bir mezar steli, neredeyse iki yüzyıl boyunca bunun en güzel örneklerinden biri olarak kabul edildi. Stel üzerinde küçük bir çocuk, kucağında küçük bir hayvan tutarken, ayaklarının yanında da büyük bir horoz görülüyor. Hayvanın sivri kulakları, iri gözleri, küçük gövdesi ve uzun kuyruğu nedeniyle araştırmacılar onu yıllarca bir kedi olarak tanımladılar.

Catherine Johns'un The Tombstone of Laetus' Daughter: Cats in Gallo-Roman Sculpture başlıklı makalesi ise bütün bu literatürü yeniden gözden geçiriyor ve oldukça şaşırtıcı bir sonuca ulaşıyor:

O hayvan aslında bir kedi değil. Bir köpek.

Üstelik Johns'un bunu söylemesini sağlayan kanıt, ikonografik yorumlardan çok daha basit: hayvanın anatomisi.

Stelde hayvan, karnı izleyiciye dönük biçimde tutuluyor ve erkek olduğu açıkça görülebiliyor. Johns, heykeltıraşın cinsel organları oldukça belirgin biçimde işlediğine dikkat çekiyor. Testisler arka bacakların arasında yer alırken penis gövdenin altında öne doğru uzanıyor. Bu anatomi bir erkek kediye değil, erkek köpeğe ait. Erkek kedilerde testisler kuyruğun hemen altında, anüse yakın konumlanırken penis normal şartlarda dışarıdan bu biçimde görülmüyor. Başka bir ifadeyle, yıllarca “Roma döneminden evcil kedi tasviri” olarak kullanılan eserin üzerinde aslında oldukça açık bir köpek anatomisi bulunuyordu.

Makalenin belki de en eğlenceli yanı burada başlıyor. Johns, birçok araştırmacının aynı eseri görmesine rağmen bu ayrıntının fark edilmemiş olmasını şaşkınlıkla karşılıyor. Hatta bunun, yanlış bir bilginin yeterince sık tekrarlandığında sorgulanmadan kabul edilen bir “gerçek”e dönüşmesinin güzel bir örneği olduğunu söylüyor. Daha da ironik olanı, bu eseri kedi olarak tanımlayan bazı önemli araştırmacıların bizzat kedi sever olmaları. Johns'un hafif alaycı biçimde işaret ettiği üzere, belki de kimse hayvanın “özel bölgelerine” yeterince dikkatli bakmak istememişti.

Bordeaux stelinde başka bir yanlış okuma daha var. Eser literatürde zaman zaman “Laetus adlı bir oğlan çocuğunun mezar taşı” olarak tanımlanmış. Johns ise hem yazıtı hem de figürün kıyafet ve takılarını yeniden değerlendirerek bunun büyük ihtimalle Laetus'un küçük kızı olduğunu gösteriyor. Bileklerinde iki bilezik bulunuyor ve kulak memeleri metal küpelerin takılabilmesi için delinmiş. Dolayısıyla Laetus, çocuğun değil, babanın adı olmalı. Yazıtın niteliği ve anıtın kalitesi ise babanın ekonomik açıdan güçlü, ancak muhtemelen Roma vatandaşı olmayan biri olduğunu düşündürüyor. Böylece eser üzerindeki hem insanın hem de hayvanın kimliği, alışılmış yorumdan farklı bir hâl alıyor.

Makalenin daha geniş tartışması ise Roma dünyasında kedilerin izini sürmenin düşündüğümüzden çok daha zor olduğunu gösteriyor. Kemik bulmak tek başına yeterli değil; çünkü evcil kedi ile Avrupa yaban kedisinin özellikle genç bireylerini ayırt etmek problemli olabilir. Bir Roma yerleşiminde kedi kemiği bulunması da o hayvanın evcil olduğunu kanıtlamıyor. Aynı şekilde çatı kiremitleri üzerindeki pati izleri yalnızca bir kedinin oradan geçtiğini gösterebilir. Dolayısıyla Roma Dönemi'ndeki evcil kedilere ilişkin öne sürülen pek çok yorumun dayandığı kanıtlar oldukça tartışmalı.

Bir başka dikkat çekici nokta ise dilde saklı. Latince küçük kedigilleri ifade etmek için eski dönemlerde felis/feles kullanılırken Geç Roma döneminde catus/cattus sözcüğü yaygınlaşmaya başlıyor. Bugünkü İtalyanca gatto, Fransızca chat, İngilizce cat, Almanca Katze ve Galce cath gibi kelimelerin aynı kökten gelmesi, Johns'a göre evcil kedinin Roma İmparatorluğu içinde yayılmasıyla kelimenin yayılması arasında bir bağlantı bulunabileceğini düşündürüyor. Makale bunu kesin bir kanıt olarak sunmuyor; fakat hayvanların tarihinin yalnızca kemikler ve tasvirlerden değil, kelimelerin tarihinden de takip edilebileceğini göstermesi açısından oldukça güzel bir ayrıntı.

Bence makalenin asıl değeri ise kedilerden çok arkeolojik yöntemle ilgili. Bir eserin literatürde onlarca kez aynı şekilde tanımlanmış olması, o tanımlamayı otomatik olarak doğru hâle getirmiyor. Üstelik bazen yeni bir kazı, yeni bir laboratuvar yöntemi ya da karmaşık bir teknolojik analiz de gerekmiyor. Yalnızca esere yeniden, dikkatlice ve ön kabullerden mümkün olduğunca arınarak bakmak yeterli olabiliyor.

*

Bu makaleyi okuduğumda aklıma kıymetli hocam Prof. Dr. Fahri Işık geldi. Bizler daha birinci, ikinci sınıf öğrencisiyken, senelerce üzerinde çalıştığı heykellerin dialarını tahtaya yansıtır ve bizlere fikrimizi sorardı. Yıllar sonra bunu neden yaptığını sorduğumuzda, aşağı yukarı şöyle söylemişti:

“Yıllardır baktığım bir şeyde hata varsa, bir süre sonra onu artık göremeyebilirim. Bilim insanı kendini sorgulamalı, hatta sorgulatmalı.”

Şüphe etmeden doğruya ulaşmak imkânsızdır...

İyi pazarlar.